فارسی / العربیه / English

 

فهرست عناوین

دسترسی سریع

 
 
شاگردان/ حضرت آیت الله العظمی شیخ جعفر سبحانی تبریزی نسخه PDF چاپ ایمیل

استاد معظم حضرت آیت اللّه سبحانی تبریزی در ۲۸ شوال المکرم۱۳۴۷ق(۲۰ فروردین ۱۳۰۸ش) در تبریز در خانواده علم و تقوا و فضیلت دیده به جهان گشود.

پدر

پدر بزرگوار ایشان: زاهد وارسته، مرحوم آیت اللّه حاج شیخ محمد حسین سبحانی خیابانی([۱])، یکی از عالمان و فقیهان تبریز بود که بیش از ۵۰ سال به کار تدریس، تألیف، راهنمایی مردمان و پرورش شاگران اشتغال داشت. وی در شب نوزدهم رمضان المبارک ۱۲۹۹ق در تبریز به دنیا آمد و پس از طی دوران کودکی ونوجوانی، به تحصیل علوم دینی روی آورد و فقه و اصول را نزد آیت اللّه حاج سید ابوالحسن انگجی، فلسفه و کلام و منطق را نزد علاّمه شیخ حسین قراچه داغی، و هیئت و ریاضیات و نجوم را در محضر میرزا علی آقا منجم لنکرانی فرا گرفت. سپس در ۲۸ سالگی (۱۳۲۷ق) رهسپار حوزه علمیه نجف گردید و مبانی علمی خویش را نزد علمای بزرگ نجف همچون آیات عظام:

۱.آقا سید محمد کاظم طباطبائی یزدی(م۱۳۳۷ق) صاحب «العروة الوثقی»;

۲.ملا فتح اللّه شیخ الشریعه اصفهانی(م۱۳۳۹ق)([۲]) صاحب «افاضة القدیر»;

۳.آقا ضیاء الدین عراقی (م۱۳۶۱ق) صاحب «شرح التبصرة»، استوار ساخت و در بیشتر علوم اسلامی مانند: فقه، اصول، تفسیر، رجال، کلام، حدیث، ادبیات و غیره تبحّر یافت و پس از یازده سال اقامت در آن مهد علم و دانش در سال ۱۳۳۹ ق به وطن خود بازگشت. او از اساطین علمی مقیم عراق مانند آیات عظام: میرزا محمد تقی شیرازی، سید محمد فیروز آبادی، حاج سید ابوالحسن اصفهانی، حاج شیخ عبد الکریم حائری و... دارای اجازات متعدد روایتی واجتهادی بوده‌است. برخی از آثار فقهی واصولی وی عبارت است از:

۱.نخبة الازهار فی أحکام الخیار ـ تقریرات درس شریعت اصفهانی.

۲. کتاب الصلاة ـ تقریرات درس شریعت اصفهانی.

۳. ارشاد الافاضل إلی مطالب الرسائل (۲ جلد).

۴. نکت الکفایة(یک جلد).

۵. حاشیه بر کتاب الطهارة تألیف شیخ انصاری.

۶. توقف الاجتهاد علی العلم بالرجال.

۷. کتاب البیع ـ تقریرات درس شریعت اصفهانی.

فقید سعید پس از عمری خدمت به دین و بزرگداشت شعائر مذهبی، در سن ۹۳ سالگی به تاریخ ۱۱ شوال المکرم ۱۳۹۲ق در تبریز چشم از جهان فرو بست و پس از یک تشییع با شکوه، پیکر شریفش به قم انتقال یافت و پس از تشییعی مجدّد، در قبرستان ابوحسین به خاک سپرده شد.

تحصیلات

آیت اللّه حاج شیخ جعفر سبحانی، پس از فراغت از تحصیلات ابتدایی، در مکتبخانه مرحوم میرزا محمود فاضل ([۳]) (فرزند فاضل مراغی از شاگردان شیخ اعظم انصاری) به فراگیری متون ادب پارسی پرداخت و کتابهایی مانند: گلستان، بوستان، تاریخ معجم، نصاب الصبیان، ابواب الجنان و غیره را فراگرفت.سپس در ۱۴ سالگی (۱۳۶۱ق) رهسپار مدرسه علمیه طالبیه تبریز گردید و به آموختن مقدمات علوم و سطوح پرداخت. علوم ادبی را نزد مرحومان: حاج شیخ حسن نحوی و شیخ علی اکبر نحوی، و بخشی از مطول، منطق منظومه و شرح لمعه را در محضر علاّمه بزرگوار میرزا محمد علی مدرس خیابانی صاحب ریحانة الأدب (م۱۳۷۳ق) ([4])بیاموخت و این همه پنج سال (تا ۱۳۶۵ق) به طول انجامید.

استاد سبحانی، در آن زمان سخت مشغول تعلیم وتعلم (دروس مقدمات) و مباحثه و تأیف بود. یادگار قلمی ایشان از آن زمان (با اینکه نوجوانی ۱۷ ساله بود) دوکتاب است که هم اینک موجود می‌باشد:

۱.معیار الفکر (در منطق);

۲. مهذب البلاغة(در علم معانی، بیان و بدیع). ([5])

 

مهاجرت به حوزه علمیّه قم

دگرگونی در آذربایجان و ظهور فرقه دمکرات به رهبری پیشهور و غلام یحیی(در شهریور ۱۳۲۵ش) و تشکیل حکومت وابسته به شوروی، عرصه را برای تحصیل تنگ کرد و به همین جهت، استاد لازم دید محیط تحصیل را عوض کرده و رهسپار حوزه علمیه قم گردد. لذا در مهرماه ۱۳۲۵ شمسی وارد قم شد و به تکمیل سطوح، همت گماشت. باقیمانده فرائد الاُصول ([۶]) را نزد مرحوم آیت اللّه حاج میرزا محمد مجاهدی تبریزی (۱۳۲۷ـ ۱۳۷۹ق) و آیت اللّه حاج میرزا احمد کافی (۱۳۱۸ـ۱۴۱۲ق) آموخت و کفایة الاُصول را هم نزد مرحوم آیت اللّه العظمی گلپایگانی (م۱۴۱۴ق) بیاموخت.

 

اساتید

آیت اللّه سبحانی پس از تکمیل سطوح عالیه در ۱۳۶۹ق، به درسهای خارج فقه و اصول راه یافت و به خوشه چینی از محضر بزرگان زیر پرداخت:

۱. مرحوم آیت اللّه العظمی بروجردی (۱۲۹۲ـ۱۳۸۰ق) که در آن روزها مبحث وقت از کتاب صلاة را تدریس می‌فرمود.

۲. مرحوم آیت اللّه حاج سید محمد حجت کوهکمری(۱۳۰۱ـ۱۳۷۲ق) که در آن زمان تدریس خارج بیع را آغاز کرده بود.

مرحوم آیت اللّه بروجردی، شاگردان خویش را با آرای قدما، فتاوای اهل سنت، و نیز تتبع در اسناد و فهم روایات و ریشه یابی مسائل آشنا می‌ساخت و درس مرحوم آیت اللّه حجت نیز، از نظر دسته بندی مطالب و نتیجه گیری، امتیاز خاصی داشت.

۳. مرحوم آیت اللّه العظمی امام خمینی (۱۳۲۰ـ۱۴۰۹ق) که در آن زمان بحث استصحاب را مطرح می‌فرمود.([۷]) معظم له تا پایان دوره اوّل درس اصول حضرت امام، به درس ایشان حاضر گشت آنگاه بر آن شد تا مجموع درسهای ایشان را به دقت ضبط کند و تحریر نماید، ه این کار در ضمن ۷ سال (۱۳۳۰ـ ۱۳۳۷ش) انجام گرفت و در همان زمان به چاپ رسید. امام راحل - قدَّس سرَّه - در آغاز کتاب مزبور ـ در تقریظی ـ چنیین نگاشته‌اند:

[[بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد للّه ربّ العالمین و صلّی اللّه علی محمد و آله الطاهرین و لعنة اللّه علی أعدائهم أجمعین.

وبعد فممّا منّ اللّه تعالی علی هذا العبد اتّفاق صحابة جمّ من الأفاضل و عدّة من الأعلام أیّدهم اللّه تعالی و منهم العالم العلم التقیّ صاحب الفکر الثاقب و النظر الصائب الآغا میرزا جعفر السبحانی التبریزی وفّقه اللّه تعالی لمرضاته و کثّر اللّه أمثاله و لقد جدّ و اجتهد فی تنقیح مباحث الألفاظ من بحث هذا الفقیر بحسن سلیقته و توضیحها بجودة قریحته فصار بحمد اللّه و له المنة صحیفة کافلة لمهمات المسائل....

فی تاریخ ۲۴ شهر ربیع المولود ۱۳۷۵ق

روح اللّه الموسوی الخمینی

چاپ این کتاب به وسیله استاد سبحانی مایه شگفتی بود. چه، در آن زمان ۲۸ بهار بیشتر از عمر وی نمی‌گذشت و سبک نگارش کتاب هم به عربی شیوا و سلیس بود.

حضرت آیت اللّه سبحانی به غیر از تحصیل دروس فقه و اصول، به آموختن فلسفه و کلام و تفسیر نیز اشتغال داشت. استاد از دوران نوجوانی به مسائل فکری و عقلی کشش بسیار زیادی داشت و به شخصیتهای متفکر و اساتید منطق و معقول ارجی شایان می‌نهاد.

از همین رو در تبریز به محضر مرحوم آیت اللّه حاج سید محمد بادکوبه‌ای (م ۱۳۹۰ق) شتافت و از او شرح قواعد العقائد علامه را بیاموخت. سپس در حوزه علمیه قم مطالعات فلسفی خویش را با شرکت در درسهای منطق و فلسفه حضرت آیت اللّه علاّمه سید محمد حسین طباطبائی(م۱۴۰۲ق) تکمیل نمود و در سالهای ۱۳۲۸تا ۱۳۳۰ ش شرح منظومه و پس از آن بخش اعظم اسفار را نزد ایشان فرا گرفت و همزمان، در جلسه شبهای پنجشنبه و جمعه علاّمه طباطبائی ([۸])، که در آن فلسفه مادی به نقد کشیده می‌شد و نگارش کتاب ارزشمند «اصول فلسفه و روش رئالیسم» توسط استاد شهید آیت اللّه مطهری حاصل آن جلسات بود، شرکت جست و پس از پایان این دوره به خواست حضرت استاد علاّمه، کتاب اصول فلسفه رابه عربی بازگرداند که اوّلین جلد آن با تقریظ علامه طباطبائی به چاپ رسید.

تدریس

استاد معظم، حضرت آیت اللّه سبحانی، از زمان تحصیل (۱۳۶۲ق/۱۳۲۲ش) به تدریس مقدمات می‌پرداخت و پس از آنکه به حوزه علمیه قم آمد (۱۸سالگی) کار تدریس را ادامه داد و پس از زمانی چند نیز به تدریس سطوح پرداخت. ایشان نزدیک به ۷ سال مطول، چند دوره معالم و لمعتین، ۷ دوره فرائد شیخ انصاری (در ۲۱ سال)، چند دوره مکاسب و کفایه، و پنج مرتبه شرح منظومه (در ۱۰ سال) را تدریس نمود. سال ۱۳۹۴ق(۱۳۵۴ش) نیز بر اثر اصرار فضلا و طلاب علاقمند حوزه، درس خارج فقه و اصول را تشکیل داد که تاکنون بحمد اللّه ادامه دارد. درس خارج اصول ایشان یکی از شاخصترین حلقه‌های درسی حوزه به شمار می‌رود و از مزایای آن این است که هر روز درس معظم له زیر نظر ایشان به چاپ رسیده و بیش از ۶۰۰ نفر در آن شرکت می‌نمایند.

استاد معظم تا کنون سه دوره کامل اصول و هر دوره در ۶ سال، تدریس نموده و هم اکنون چهارمین دوره آن را پشت سر می‌نهد. تقریرات این درسها بسیار است و یک دوره کامل آن در ۴ جلد به نام المحصول فی علم الأُصول به چاپ رسیده‌است. نیز جناب ایشان در طول بیش از ۲۰ سال تدریس منظم خارج فقه، تاکنون مباحث مختلفی را بحث نموده‌است که عبارتند از: کتب زکات، حدود، دیات، قضاء، مضاربه (دو بار)، مکاسب محرمه، خیارات، ارث، طلاق، نکاح، خمس و بسیاری از فضلای حوزه به ضبط افادات استاد پرداخته‌اند، که برخی از آنها نیز به چاپ رسیده‌است. همچنین استاد سالیان درازی کتاب عمیق اسفار را برای گروه بسیاری تدریس نموده‌است که پاره‌ای از آنان اکنون خود از اساتید فلسفه به شمار می‌روند. ایشان به غیر از تدریس منظم فقه، اصول و فلسفه در حوزه علمیه، سالیان دراز به آموزش عقاید، رجال، درایه، تاریخ اسلام و تشیّع، ملل و نحل، تفسیر و ادبیات پرداخته و در هریک از آنها آثار مفید و متعددی را به جامعه اسلامی تقدیم نموده‌است.

شیوه تدریس

استاد سبحانی هماره سر وقت (بدون اندکی تأخیر) در جلسه درس حاضر می‌شود و با بیانی شمرده و منظم به القای دروس فقه و اصول و عقاید می‌پردازد. ایشان در آغاز، دورنمایی از بحث را ترسیم می‌کند و آنگاه به تفصیل، موضوع مورد بحث را توضیح می‌دهد. وی به هنگام نقل گفتار صاحب نظران از محققان پیشین تا محققان معاصر، از آنان تکریمی شایان می‌کند و در عین حال، با دقت و ژرف نگری سخن آنان را نقد می‌کند. جلسات درس ایشان، بخصوص فقه ـ آمیزه‌ای از پند و اندرز و اخلاق و تاریخ است و به خوبی به اشکالات شاگردان (هر چند سست باشد) گوش فرا داده و با متانت و بردباری به پاسخ آنان می‌پردازد. ایشان در درس بر زیبانویسی و رعایت نکات ادبی و ویرایشی تأکید فراوان می‌نماید و بسیار می‌گوید: این جا را از اوّل سطر بنویسید واین مطلب را با رعیات فاصله از مطلب پیشین جدا سازید. نیز تا مدتی پس از درس، نشسته و برای شنیدن پرسشهای دیگران و پاسخ بدانها درنگ می‌کند. دفاتر شاگردان خود را گرفته و آنان را به بهتر نویسی راهنمایی می‌کند و در روزهای چهارشنبه به شرح حدیثی از ائمّه اطهار سلام اللّه علیهم اجمعین نیز می‌پردازد.

استاد برخی از نوشتارهای شاگردانش در فقه، اصول، کلام و تاریخ را(که درسهای او را به نگارش درآورده‌اند) مطالعه کرده و با تصحیح برخی از مطالب آن، آنها را به دست چاپ سپرده و از این رهگذر آنان را مورد تشویق قرار می‌دهد. استاد در درس فقه به تتبع گفتار فقها و دقت در آنها، تحقیق در رجال مسند احادیث و دقت در فهم روایات می‌پردازد و در درس اصول با تکیه بر متن «کفایة الاُصول» گفتار اصولیان را به نقد می‌کشد. هم اکنون بسیاری از شاگردان فرهیخته ایشان از مدرسین حوزه علمیه، مؤلفین کتابهای اسلامی، اساتید دانشگاه، قضات دادگاهها، نمایندگان مجلس شورای اسلامی و ائمّه جمعه و جماعات کشور به شمار می‌روند.

شرکت در تأسیس مجله مکتب اسلام

در سالهای ۱۳۳۷و ۱۳۳۸ش خلأ فکری بر جوانان کشورمان حاکم بود و غالب محلات کشور وابسته به دولت فاسد بودند و کمتر مجله‌ای بود که به طور مستقیم وغیر مستقیم به تخریب بنیانهای اخلاقی و فرهنگی نپردازد. از همین رو استاد و گروهی از فضلای حوزه ([۹]) تصمیم گرفتند تا شالوده بنای یک مجله وزین فکری اسلامی را بریزند، و اینچنین بود که مجله «درسهایی از مکتب اسلام» تأسیس شد.

روزهای نخست تصور نمی‌رفت که مجله مزبور تا این اندازه مورد استقبال جامعه مذهبی کشور قرار گیرد، امّا به مرور زمان مجله سراسر ایران را فرا گرفت و در برخی اوقات با تیراژ بیش از صد هزار منتشر گردید. استاد در این مجله با نگارش تاریخ اسلام و تفسیر قرآن آثار ماندگاری از خویش به یادگار نهاد و هم اکنون نیز صاحب امتیاز آن بوده و مجله تحت سرپرستی ایشان به حیات علمی خود ادامه می‌دهد.

شرکت در تدوین قانون اساسی

استاد معظم حضرت آیت اللّه سبحانی از روز نخست در مبارزات حق طلبانه روحانیت بر علیه رژیم فاسد شرکت داشت و نامش هماره در ذیل اعلامیه‌های مدرسین حوزه علمیه قم دیده می‌شد. ایشان پس از پیروزی انقلاب اسلامی (که ثمره شیرین مجاهدات روحانیت و مردم سملمان ما بود) برای شرکت در انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی، احساس وظیفه نمود و به امر و ترغیب امام خمینیقدَّس سرَّه از استان آذربایجان شرقی کاندید شد و با آرای میلیونی مردم استان (به عنوان نماینده اوّل) انتخاب شد. در تنظیم قانون اساسی (هم از نظر تعبیر و هم از نظر محتوا) تأثیر بسزایی داشت و مرحوم آیت اللّه شهید دکتر بهشتی رسماً از تریبون مجلس از دقت و ژرف نگری ایشان تقدیر به عمل آورد.

بنیانگذار تفسیر موضوعی قرآن

از هنگامی که پایه مجله مکتب اسلام گذاشته شد، نگارش تفسیر قرآن برعهده حضرت آیت اللّه سبحانی قرار گرفت و استاد در طول سالیان متمادی به نگارش تفسیر قرآن پرداخت و از این رهگذر به ترجمه و توضیح سوره‌های :توبه، رعد، فرقان، لقمان، حجرات، حدید، صف و منافقین توفیق یافت. در خور ذکر است که استاد پس از گذشت زمانی چند به ضرورت تفسیر موضوعی قرآن پی برد و به این نتیجه رسید که: قرآن مجید در موضوعات گوناگون به بحث و بررسی پرداخته‌است، امّا آیات هر موضوع، در محل واحدی گرد نیامده و چه بسا آیات یک موضوع در سوره‌های مختلف پخش شده‌است و نتیجه گیری کلی از آیات قرآنی در باره هر عنوان، در گرو آن است که آیات در جای واحدی جمع آوری شود و آنگاه با ملاحظه مجموع آیات، و احیاناً با پرتوگیری از تبیینات حضرات معصومین علیهم السَّلام، دیدگاه قرآن مشخص شود. البته نخستین کسی که این باب را به روی ما و دانشمندان گشود، مرحوم علاّمه مجلسی است که در کتاب ارزشمند بحار الانوار در هر باب، آیات آن را گرد آورده و به صورت کوتاه (مانند تفسیر بیضاوی و یا طبرسی) تفسیر نموده‌است.

استاد در این راستا به بررسی و تفسیر آیات عقاید اسلامی پرداخت و در این مورد تفسیر بی همانند «مفاهیم القرآن» را در ۱۰ جلد به رشته تألیف کشید، که از همان زمان انتشار مورد تقدیر دانشمندان جهان اسلام قرار گرفت.برخی از کسانی که بر این کتاب تقریظ نگاشته‌اند عبارتند از حضرات آیات: سید محمد باقر صدر، علاّمه طباطبائی، شیخ محمد تقی شوشتری، محمد جواد مغنیه، سید مرتضی عسکری و دیگران.

استاد بزرگوار پس از چندی به نیاز شدید جامعه فارسی زبان به این گونه تفاسیر آگاه شد و بر آن شد تا با استفاده از کتاب فوق، نخستین تفسیر موضوعی قرآن به زبان فارسی را نگارش دهد که به فضل الهی به نوشتن کتاب «منشور جاوید قرآن»، توفیق یافت که تاکنون ۱۴ جلد آن در تفسیر موضوعات مختلف قرآن مجید چاپ و منتشر شده‌است.

پاسخ به پرسشهای دینی

از بَدْوِ تأسیس مجله مکتب اسلام، پرسشهای مختلفی از سوی جوانان و دانشجویان به دفتر مجله می‌رسید که خواهان پاسخ بودند. لذا ستونی در مجله با نام «پرسش و پاسخ»گشایش یافت که به سؤالهای علمی و دینی مردم پاسخ می‌داد. جواب این سؤالها از آغاز بر عهده حضرت آیت اللّه سبحانی و حضرت آیت اللّه مکارم شیرازی بود، که بعدها در ۴ جلد با نام«پرسشها و پاسخها» چاپ و منتشر شد.پس از آن نیز پرسشهشای گوناگونی از نقاط مختلف کشور و نیز مراکز فرهنگی اسلامی جهان به دست حضرت استاد می‌رسید که خود باعث بر تألیف کتاب ارزنده «پرسشها و پاسخها» از سوی ایشان شد. هم اینک نیز ایشان به طور مرتب به پاسخگویی مشکلات دینی مردم می‌پردازد و شبهه زدایی از اذهان جوانان را یکی از مهمترین وظایف خویش می‌داند و معتقد است که باید مرکزی منظم برای رفع اشکالات دینی مردم به وجود آید.پرسشهایی که در این کتاب پاسخ گفته شده‌است، بیشتر پرسشهای کلامی و فلسفی، تاریخی، تفسیری، اجتماعی می‌باشد و خود نوعی دائرة المعارف به شمار می‌رود.

دگرگونی در برنامه درسی حوزه

پس از انقلاب اسلامی، ضرورت تحول و دگرگونی در برنامه‌های درسی حوزه و دانشگاه بیش از پیش احساس شد و برای رفع نیاز طلاب و دانشجویان مراکزی تأسیس گردید. شورای مدیریت حوزه علمیه قم برای پر کردن خلأهای نظام درسی حوزه به فکر تدوین متون آموزشی در برخی از رشته‌های علوم اسلامی برآمد، و برای این کار از فکر و اندیشه استاد معظم حضرت آیت اللّه سبحانی بهره گرفت. استاد نیز در مدتی در ۴ رشته از علوم اسلامی: رجال، عقاید، فرق و مذاهب دست به تألیف کتاب زد، که به تصدیق اهل فن هر یک از آنها در نوع خود بهترین است. در رشته عقاید، کتاب «المحاضرات فی الالهیات» را در ۴ جلد، و در باب مذاهب اسلامی نیز کتاب وزین «بحوث فی الملل والنحل» را در ۷ جلد به رشته نگارش درآورد، که هم اینک همراه دو کتاب دیگر ایشان(«کلیات فی علم الرجال» و «اصول الحدیث و أحکامه)» جزو کتابهای درسی رسمی طلاب و فضلای حوزه علمیه قرار گرفته و چند بار نیز ترجمه و تلخیص گردیده‌است. کتاب وزین «الالهیات» مبسوطترین و مشروحترین کتاب کلامی است که به آرای دیروز و امروز متکلمان اسلامی نظر دارد و دقت در کتاب ارجمند «بحوث فی الملل و النحل» نشانگر رنج بسیار مؤلف در تدوین این کتاب است که با مراجعه به مصادر گوناگون به نگارش عقاید پرداخته و در نوشتن عقاید هر فرقه‌ای، به کتابهای خود آنها مراجعه کرده و به نقل قول دیگران اکتفا نکرده‌است.

تأسیس مؤسسه تعلیماتی و تحقیقاتی امام صادق علیه السَّلام

مجله وزین آینه پژوهش ([۱۰]) پیرامون این مؤسسه عظیم چنین نگاشته‌است:

«آنان که در تقسیم سالهای طولانی تحقیق، سهم زیادی از زمان را در راه دستیابی به مآخذ و منابع سپری کرده‌اند همواره می‌اندیشند که اگر این فرصتها از دست نمی‌رفت چه نتایج سودمندی می‌توانست داشته باشد. استاد آیت اللّه جعفر سبحانی که توفیق داشتند از هیجده سالگی قلم بزنند و در وادی تحقیق و نگارش گام بردارند، در طول ۴۸ سال، گرانی آنچه را که در دست یافتن به مآخذ و منابع از دست می‌رود به خوبی احساس کردند و همواره به تأسیس مرکزی ویژه محقّقین و مؤلفین می‌اندیشیدند که در آن بتوان بدون طی مراحل دست و پاگیر، به مخزن کتابخانه مراجعه مستقیم کرد و به دور از جار و جنجال روزمرّگیها، درسالن مطالعه آن یا اتاقهای مخصوص مؤلفین و محقّقین به تألیف وتحقیق پرداخت. با پیروزی انقلاب اسلامی ایران زمینه تحقق این اندیشه فراهم شد و با همت بلند و تلاش پیگیر ایشان و همراهی جمله‌ای از فرهنگدوستان نخستین گام یعنی هسته مرکزی مؤسسه تعلیماتی و تحقیقاتی امام صادق علیه السَّلام در سال ۱۳۵۹ ش تأسیس و در روز عید غدیر افتتاح شد.

این مؤسسه که با انگیزه فراهم آوردن کتابخانه‌ای ویژه برای محقّقین ومؤلفین تأسیس شد، بنابر مقتضیات زمان و احساس نیازهای اساسی دیگر، مواردی چند را به دستور کار خود افزود که فشرده آن عبارت است از:

۱. تربیت و آموزش استعدادهای جوان برای تحقیق در مسائل اسلامی، بویژه تفسیر، حدیث و عقاید;

۲. احیای متون اسلامی و تحقیق بر روی آثار بزرگان شیعه;

۳. نقد آثار روز درباره اسلام;

۴. پاسخ به سؤالات دینی;

۵. انتشار جزوه‌های مختصر درزمینه مسائل اسلامی.

بعد از تشکیل هسته مرکزی، با احساس نیاز به توسعه بیشتر مرکز، توجه عاشقان رشد واعتلای فرهنگ اسلامی، از جمله حضرت امام خمینیقدَّس سرَّه به آن جلب شد و ساختمان جدید مرکز در زمینی به مساحت دو هزار متر مربع احداث گشت.

این مرکز دارای مخزن بزرگ کتابخانه و سالن مطالعه وسیع و مجهز است. اتاقهای مخصوص محققین و مؤلفین در طبقه سوم آن قرار دارد وآخرین طبقه آن دارای دو کلاس بزرگ و مجهز برای کارهای آموزشی است.

محقّقینی که به تنهایی مشغول تحقیق و تألیف هستند از سالن مطالعه عمومی کتابخانه که محیطی بسیار آرام است استفاده می‌کنند. آنان بدون مراجعه به کتابدار می‌توانند خود وارد مخزن کتابخانه شوند و در قسمتهای مختلف آن، جدا از دست یافتن به منبع مورد نیاز، با منابع دیگری در زمینه کار خود آشنا شوند. آن دسته از محققینی که به طور گروهی بر روی اثری کار می‌کنند، اتاقی ویژه دارند. گروهی از محققین زیر نظر مستقیم استاد جعفر سبحانی به تحقیق می‌پردازند و کسانی نیز به کار خود مشغول هستند و از امکانات مؤسسه استفاده می‌کنند، کافی است موضوعِ موردِ تحقیق، اسلامی باشد و محقق، شرایط اوّلیه تحقیق را داشته باشد.

کتابخانه مرکز که شامل مجموعه‌ای از کتب مرجع و مصادر اوّلیه‌است، حدود ۲۴ هزار جلد کتاب دارد که بخش اعظم آن، کتابخانه استاد جعفر سبحانی (مدّظله العالی) بوده که به مرکز اهدا شده‌است. اگر محقّقی از خارج از کشور و یا از شهرستانهای ایران برای تحقیق در موضوعات اسلامی به قم بیاید، می‌تواند در طول مدت تحقیق میهمان مؤسسه باشد و از امکانات آن استفاده نماید.

در بخش احیای آثار پیشینیان، تصحیح و تحقیق کتب خطی قبل از قرن هفتم در دستور کار قرار دارد که برخی از آثار چاپ شده همراه با مقدمه‌ای گسترده و خواندنی از حضرت استاد عبارتند از:

۱. المهذب نوشته ابن براج طرابلسی(۴۰۰ـ۴۸۱ق) در ۲ جلد و دو مقدمه جداگنه.

۲. الجواهر نوشته همو.

۳. الجامع للشرائع نوشته یحیی بن سعید حلی (۶۰۰ـ۶۸۱ق).

۴. العمدة نوشته ابن بطریق حلی(۵۲۳ـ۶۰۰ق).

۵. اصباح الشیعة بمصباح الشریعة نوشته قطب الدین کیدری (قرن ۶هجری(.

۶. قاعدة ضمان الید نوشته شهید شیخ فضل اللّه نوری (ش:۱۳۲۷ق(.

۷. الاحتجاج نوشته احمد بن علی بن ابی طالب طبرسی (م ح۵۵۰ق) در ۲ جلد.

۸. رجال نجاشی نوشته ابو العباس احمد بن علی نجاشی کوفی (۳۷۲ـ۴۵۰ق) در ۲ جلد.

۹. اشارة السبق نوشته حلبی.

۱۰. اقطاب الدوائر(در تفسیر آیه تطهیر) نوشته شیخ عبد الحسین (از علمای عصر صفوی(.

۱۱. ابانة المختار فی أحکام الخیار نوشته شیخ الشریعه اصفهانی (۱۲۶۶ـ۱۳۳۹ق(.

۱۲.غنیة النزوع تألیف ابن زهره حلی(۵۱۱ـ۵۸۵ق(.

۱۳. غایة المرام تألیف علاّمه حلّی (۳ جلد(.

۱۴. تحریر الأحکام الشرعیة، تألیف علاّمه حلّی(۶ جلد(.

۱۵. معالم الدین فی فقه آل یاسین(۲ جلد(

۱۶. اللئالی العبقریة.

۱۷. نهایة الوصول إلی علم الأُصول، تألیف علاّمه حلی

۱۸. الدّر الثمین من دیوان المعصومینعلیهم السَّلام.

۱۹. شوارق الالهام، تألیف علاّمه لاهیجی.

جمعی از محقّقین تحت اشراف ایشان مشغول به تألیف کتب مرجع در موضوعات مختلف می‌باشند که تاکنون آثار ذیل به جامعه فرهنگ ارائه شده‌است:

۱. موسوعة طبقات الفقهاء در ۱۷ مجلد که آنچه در این مجموعه مورد نظر واقع شده‌است اثبات عدم انقطاع میان فقه شیعه وپیامبر اکرمصلَّی اللّه علیه و آله و سلَّم است.

۲. معجم التراث الکلامی در ۵ جلد.

۳. موسوعة الرجالیة (معجم الرجال وسائل الشیعة)

۴. معجم طبقات المتکلّمین، در ۵ جلد.

این مؤسسه به غیر از کتابخانه، دارای حروفچینی پیشرفته کامپیوتری (لاینوترونیک)، اتاقهای محققین، اتاقهای درس، سلف سرویس و اتاق اطلاع رسانی و تکثیر نیز می‌باشد.

ایجاد رشته تخصصی کلام اسلامی

از زمانی که پایه تأسیس رشته‌های تخصصی: تبلیغ، تفسیر و کلام در حوزه علمیه قم گذاشته شد، سرپرستی این رشته به عهده حضرت آیت اللّه سبحانی نهاده شد وایشان با کمال دلسوزی به سرپرستی دانشجویان و داوطلبان این رشته پرداخته‌است.

آموزش این رشته و تخصص آن در آن چهار سال به طول می‌انجامد و ارزش علمی آن برابر دکترا است. دانشجویان پس از چهار سال برنامه فوق تخصصی دارند و سرانجام تدریس کتابهای فلسفی و کلامی را برعهده می‌گیرند.

نیز وسیله استاد، مجله علمی کلام اسلامی انتشار یافت که خود سرفصل جدیدی در مجلات علمی کشورمان به شمار می‌رود. هم اکنون ۱۹ شماره از این فصلنامه به چاپ رسیده‌است.

دفاع از کیان تشیّع

استاد معظم حضرت آیت اللّه سبحانی از دیرزمان به دفاع از باورهای عقیدتی شیعه پرداخته و در این راستا کتابهای فراوانی را به نگارش درآورده‌است. وی اوّلین گام را با نگاشتن کتاب «تفسیر صحیح آیات مشکله قرآن» در نقد کتاب «تفسیر آیات مشکله قرآن» برداشت و پس از آن با احساس ضرورت، به نقد کتاب محرَّف و مشوَّه «۲۳ سال» پرداخت. در سالهای بعد برای روشن ساخن عقاید شیعه برای غیر شیعیان و تفهیم علمی آن برای دیگران به نوشتن کتابهایی پیرامون مسئله امامت، خلافت پیامبر، بداء، توسل، شفاعت، رجعت، امامان دوازده گانه، مجموعه اعتقادات شیعه، شخصیتهای شیعی و نقش فرهنگ شیعی در پیشبرد تمدن اسلامی و تاریخ تشیع پرداخت و الحق در این راستا به خوبی از عهده برآمده‌است.جزاه اللّه عن الإسلام و أهله خیر الجزاء.

مبارزه با وهابیگری

از آن روز که نغمه شوم وهابیت در سرزمین اسلامی حجاز طنین افکند و پیروان متحجّر وخشک سرِآن به حمله و سرکوب دیگر مذاهب اسلامی پرداختند، عده بسیاری از دانشمندان بزرگ مسلمان به نقد و رد این آیین پوشالی پرداختند و به خوبی از عهده برآمدند. یکی از آنان که در سالیان اخیر به مبارزه‌ای پیگیر با عقاید خرافی آنان پرداخته و کتابهایش موج جدیدی از بیدارگری اسلامی را در کشورهای مسلمان ایجاد نموده، حضرت آیت اللّه جعفر سبحانی است. ایشان با تألیف کتابهایی نظیر: الوهابیة فی المیزان، آیین وهابیت، التوحید والشرک فی القرآن الکریم، الشفاعة و مفهومها، التوسل، خرافات و ترهات این دسته بی منطق را روشن ساخته و بسیاری را از خطر گمراهی بازداشته و سبب هدایت گروه بیشماری از جوانان متدین (به خصوص در مغرب و سودان) گردیده و موجب صیانت آنان از فرو افتادن به دامان وهابیت شده‌است (که این امر از تقدیرنامه‌هایی که برای استاد فرستاده شده، هویدا است(.

تقدیر از علما و دانشمندان

حضرت آیت اللّه جعفر سبحانی به دانشمندان وعالمان راستین شیعه عشق میورزد و از خدمات دینی آنان تجلیل و تکریم بسیار می‌نماید. ایشان از هنگام تأسیس مجله«مکتب اسلام» (به سال ۱۳۳۸ش) تاکنون به شرح حال دانشمندانی که بدرود حیات می‌گویند، پرداخته‌است، که اگر تمام آن مقالات در مجموعه‌ای گردآوری شود خودکتابی بزرگ خواهد شد.

نیز ایشان برای هر یک از عالمانی که از دنیا می‌روند نماز لیلة الدفن می‌خواند، خود را مقیّد به شرکت در تشییع جنازه ایشان می‌داند و آنان را در ثواب قرائت و ختم قرآن هر ماهه خویش شریک می‌گرداند.

ایشان از سر ترویج علم و دانش بر بسیاری از کتابهای معاصران و پیشینیان خود مقدمه نگاشته و برخی از کتابهایش مانند: تهذیب الاُصول را به بعضی از عالمان اهدا نموده، و بر دهها کتاب که از سوی نویسندگان جوان حوزه علمیه نگاشته شده، تقریظ نوشته‌است. کتابخانه ارزشمند خویش را برای استفاده دیگر محققان و مؤلفان، وقف مؤسسه امام صادقعلیه السَّلام نموده و ساعتها وقت خود را در اختیار آنان می‌نهد و هم به هنگام نقل ونقد گفتار عالمان در درس خویش از آنان با احترام بسیار یاد می‌کند و با فروتنی به ردّسخن ایشان می‌پردازد. شرکت در مجامع فرهنگی

استاد آیت اللّه سبحانی به عنوان یکی از چهره‌های شاخص اندیشمند حوزه علمیه قم در قسمتی از کنگره‌های علمی داخلی و بیشتر مجامع علمی خارجی شرکت جسته و در تمام آنها به ایراد سخنرانی و ارائه مقاله پرداخته‌است. ایشان به عنوان رئیس کنفرانس علوم و مفاهیم قرآن برگزیده شده و در کنگره‌هایی مانند: کنگره جهانی امام رضا علیه السَّلام (۴بار)، کنفرانس وحدت اسلامی(۷بار)، کنفرانس تقریب مذاهب، کنگره جهانی شیخ مفید، کنگره نهج البلاغه، کنگره جهانی شیخ انصاری، سمینار بزرگداشت علاّمه طباطبایی (در تبریز و کازرون)، سمینار نماز و کنفرانس اسلام و مسائل پزشکی وغیره در ایران شرکت فعّال داشته‌است.

او در بسیاری از کنگره‌ها (که شرکت کنندگان عرب زبان در آن بسیارند) مقید است به عربی فصیح سخن گوید و پیوسته تذکر می‌دهد که یک دانشمند اسلامی باید بر زبان عربی تسلّط کافی داشته باشد، هم درست بنویسد و هم صحیح بخواند و سخن گوید. وی در نگارش عربی می‌کوشد که مانند دیگر ادیبان عرب قلم زند و در این راه رنج بسیار بر خود می‌پسندد و مطالعه آثار ادیبان معاصر عرب را در یکی از کارهای همیشگی خود قرار داده‌است و لذا بیشتر کتابهایش در لبنان تجدید چاپ شده و در سطح کشورهای عربی منتشر شده و مورد استقبال اندیشمندان عرب قرار گرفته‌است.

تألیفات

استاد معظم حضرت آیت اللّه سبحانی در طول سالیان دراز تدریس، تربیت شاگردان بسیار، بزرگداشت شعایر دینی، سخنرانی در مجامع فرهنگی، نگارش مقالات متعدد در مجلات معتبر علمی، مصاحبه‌های فراوان، تبلیغ ارزشهای مذهبی، بنیاد مؤسسات تحقییقاتی و تأسیس مجلات علمی، به تألیفات بسیار در زمینه‌های مختلف دینی همچون: تفسیر، حدیث، فقه، اصول، کلام، تاریخ، فلسفه، ملل ونحل، رجال، درایه، علوم ادبی، دفاع از ساحت تشیع، نقد وهابیت و موضوعات دیگر نگاشته‌است، که ما مهمترین آنها را به ترتیب موضوعی فهرست می‌کنیم:

الف: تفسیر قرآن

الف/۱(تفسیر ترتیبی(:

۱. تفسیر سوره رعد به نام قرآن واسرار آفرینش. ۲. تفسیر سوره فرقان به نام سیمای انسان کامل در قرآن. ۳. تفسیر سوره توبه. ۴. تفسیر سوره منافقون به نام دوست نماها. ۵. تفسیر سوره حدید به نام قرآن و معارف عقلی. ۶. تفسیر سوره حجرات به نام سیستم اخلاقی اسلام. ۷. تفسیر سوره لقمان به نام مربی نمونه.

الف /۲(تفسیر موضوعی(:

۱. منشور جاوید قرآن(۱۴ جلد(: ج۱: شامل موضوعات:یکتاپرستی، نیکی به والدین، احترام جان انسان، فرزندکشی، مبارزه با فساد جنسی، حمایت از یتیم، عدالت در گفتار، ابعاد قسط و عدل، بعد جهانی جامعه، شکر و سپاس، اسراف و تبذیر، تعصب، زبان در قرآن، قلب و فؤاد، قانونمندی جامعه و تاریخ، سنت‌های تغییر ناپذیر. ج۲: مبانی توحید از دیدگاه قرآن. ج۳: جهاد، هجرت، حق و باطل، اخلاص، نور و ظلمت، عوامل گمراهی، نعمت‌های جاویدان، وجدان، امید و ترس، روح، تأویل، عمل صالح، نسل صالح، خدافراموشی، وسوسه‌های شیطان در تدبیر پیامبران، محکم و متشابه، راسخان در علم، تأویل در مقابل تنزیل، قرآن و یاران پیامبر. ج۴: نفاق و سرگذشت منافقان، شناخت انسان. ج۵: دلایل عصمت پیامبر اسلام، مقامات پیامبران و ولایت تکوینی آنان، امام در قرآن وعصمت ایشان. ج۶: زندگانی پیامبر اکرم صلَّی اللّه علیه و آله و سلَّم در قرآن (از ولادت تا بنیان مسجد قبا و تغییر قبله). ج۷: زندگانی پیامبر اکرم صلَّی اللّه علیه و آله و سلَّم در قرآن (از هجرت تا وفات). ج۸: شفاعت، توبه، احباط و تکفیر، آگاهی سوم. ج۹: جهان برزخ، تجسم اعمال، معاد جسمانی و روحانی، کیفرها و پاداشها. ج۱۰: پیامبران در قرآن. ج۱۱و۱۲: داستان پیامبران. ج۱۳و۱۴: تحلیل زندگانی پیامبران در قرآن.


۲. مفاهیم القرآن(۱۰جلد)

ج۱: معالم التوحید فی القران الکریم(مسائل مربوط به شرک و توحید). ج۲: حکومت اسلامی، برنامه‌ها و ویژگیها(نگارش: استاد جعفر الهادی). این کتاب تحت عنوان مبانی حکومت اسلامی توسط آقای داود الهامی به فارسی ترجمه شده‌است. ج۳: رسالت جهانی، امی بودن، خاتمیت و زندگی پیامبر اکرم صلَّی اللّه علیه و آله و سلَّم در قرآن. ج۴:اجر رسالت، معجزات و کرامات و شفاعت پیامبر اکرم صلَّی اللّه علیه و آله و سلَّم در قرآن. ج۵: عصمت پیامبران و امامان، عدالت صحابه و اطاعت سلطان جائر در قرآن. ج۶: اسماء و صفات الهی. ج۷: شخصیت و زندگی پیامبر اکرم صلَّی اللّه علیه و آله و سلَّم. ج۸: معاد در قرآن. ج۹: امثال و اقسام در قرآن. ج۱۰: عدل در قرآن. ۳. اصالت روح از نظر قرآن. ۴. التوحید و الشرک فی القرآن الکریم ۵. شورا در قرآن و نهج البلاغه. ۶. احمد موعود انجیل ۷. مکتب وحی (مفهوم امی بودن پیامبر صلَّی اللّه علیه و آله و سلَّم). ۸. خاتمیت از نظر قرآن وحدیث و عقل. ترجمه: رضا استادی.

ب: علوم قرآنی

۱. مرزهای اعجاز: ترجمه بخشی از تفسیر البیان مرحوم آیت اللّه العظمی خوئی. ۲. برهان رسالت (پیرامون قرآن و وجه اعجاز آن).

ج: کلام

۱. شناخت صفات خدا. ۲. آشنایی با اصول اسلام. ۳. جهان بینی اسلامی (دیدگاه اسلام درباره هستی، دنیا، انسان در جهان). ۴. الهیات و معارف اسلامی:۱.خدا و نظام آفرینش، ۲. خدا و صفات جمال و جلال، ۳. خدا و بیامبران، ۴. خدا و بیامبر اسلام، ۵.خدا و امامت، ۶. خدا و معاد. نگارش و تنظیم: دانشمند معظم آقای استادی. ۵. نیروی معنوی پیامبران. ۶. رسالت جهانی پیامبران (نبوت عامه). ۷. فی ظل اُصول الإسلام (شامل بحثهای: توحید، شرک، بدعت، شفاعت، توسل، زیارت، حب اهل بیت، زندگی انبیاء پس از مرگ و امکان اتصال با آنان نگارش به قلم: استاد جعفر الهادی، الالهیات علی هدی الکتاب والسنّة و العقل (۴ جلد)، نگارش به قلم: حسن مکی عاملی). ۸. معاد انسان و جهان. ۹. راه خداشناسی. ۱۰. مصدر الوجود. ۱۱. جبر واختیار (نگارش: استاد علی ربانی گلپایگانی). ۱۲. حسن و قبح عقلی(نگارش :همو). ۱۳. توسل (به عربی ترجمه شده‌است). ۱۴. البداء فی الکتاب والسنة. ۱۵. آگاهی سوم(پیرامون علم غیب ائمه اطهارعلیهم السَّلام). ۱۶. رهبری امت. ۱۷. پیشوایی از نظر اسلام (امامت و خلافت). ۱۸. سرنوشت از دیدگاه قرآن و حدیث و عقل. ۱۹. شفاعت از دیدگاه قرآن و حدیث و عقل. ۲۰. کاوشهایی پیرامون ولایت. ۲۱. مفهوم العبادة فی الکتاب و السنة. ۲۲. رؤیة اللّه. ۲۳. الزیارة.

د: فلسفه

۱. اصول الفلسفة (ترجمه جلد اوّل درسهای استاد علامه طباطبایی). ۲. فلسفه اسلامی و اصول دیالکتیک. ۳. نظریة المعرفة. نگارش: حسن مکی عاملی. ۴. سرنوشت از دیدگاه علم و فلسفه. ۵. شناخت در فلسفه اسلامی. ۶. هستی شناسی در مکتب صدر المتألهین. ۷. تحلیلی از فلسفه مارکس. ۸. نیروی محرک تاریخ

ه:فقه

۱. المواهب فی أحکام المکاسب.نگارش. آقای سیف اللّه یعقوبی. ۲. المختار فی أحکام الخیار. ۳. نظام الارث فی الشریعة الإسلامیة الغراء. نگارش. آقای سید محمد رضا پیغمبر پور. ۴. نظام الطلاق فی الشریعة الإسلامیة الغراء. نگارش :آقای سیف اللّه یعقوبی. ۵. نظام المضاربة فی الشریعة الغراء. ۶. نظام القضاء و الشهادة فی الشریعة الغراء(۲ جلد). ۷. کتاب الخمس. ۸. البلوغ و تلیه رسالة فی تأثیر الزمان و المکان. ۸. قاعدتان فقهیتان: لاضرر و رضا.نگارش: حسن مکی عاملی. ۹. الاعتصام بالکتاب و السنة(پیرامون: مسح پاها در وضو، سجده بر زمین، خمس در کتاب و سنت، ازدواج موقت، گذاشتن دستها بر روی هم در نماز، سه طلاق در یک مجلس، سوگند طلاق، طلاق در حیض و نفاس، عول وتعصیب، تقیه، ارث مسلمان از کافر، وصیت کمتر از ثلث، مصادر قانونگذاری نزد شیعه امامیه). ۱۰. نظام النکاح فی الشریعة الإسلامیة الغراء(۲جلد). ۱۱. سبع مسائل (پیرامون ۷ مسئله فقهی اختلافی میان شیعه و سنی). ۱۲.حکم الأرجل فی الوضوء. ۱۳. الحج فی الشریعة الإسلامیة الغراء ۱۴. الزکاة فی الشریعة الإسلامیة الغراء(۲جلد) ۱۵. ضیاء الناظر فی أحکام صلاة المسافر. ۱۶. فقه الرضاع. ۱۷. أحکام السفر و آدابه.

و: اصول

۱. تهذیب الاُصول(۳جلد) ـ تقریرات درس اصول حضرت امام خمینیقدَّس سرَّه. ۲. المحصول فی علم الأُصول(۴ جلد)ـ تقریرات درس اصول استاد سبحانی. نگارش: سیدمحمود جلالی مازندرانی. ۳. الرسائل الأربع ملازمه حکم عقل وحکم شرع. نگارش به قلم: استاد. التسامح فی أدلة السنن. نگارش به قلم: آقای علی اکبر کلانتری. الاجتهاد فی أدلة السنن. نگارش به قلم: آقای علی اکبر کلانتری. قاعدة لا ضرر. نگارش به قلم : شیخ علی حیدری. ۴. الموجز فی علم الأصول. ۵. الوسیط فی علم الأُصول(۲جلد) ۶. ارشاد العقول إلی علم الأُصول(۴ جلد). ۷. رسائل اصولیة. ۸. اصول الفقه المقارن.

ز: تاریخ

۱. فروغ ابدیت (۲ جلد) : تجزیه و تحلیل کاملی از زندگانی پیامبر اکرم صلَّی اللّه علیه و آله و سلَّم. این کتاب به عربی، اردو، انگلیسی، ترکی و اسپانیولی ترجمه شده و در سراسر جهان منتشر گردیده‌است. ۲. فروغ ولایت : تجزیه و تحلیل زندگی امیر المؤمنین علی علیه السَّلام. ۳. زندگانی امامان به زبان ساده (به عربی ترجمه شده‌است). ۴. الأئمة الاثنی عشر. ۵. تاریخ اسلام.

ج: رجال

۱. کلیات فی علم الرجال.

ط : درایه

۱. اصول الحدیث وأحکامه

ی: عقاید

۱. بحوث فی الملل و النحل(۸جلد) ج۱: تاریخ عقاید اهل الحدیث، حنابله و سلفیه. ج۲: تاریخ امام اشعری، شخصیتها و عقاید ایشان. ج۳: ماتریدیه، مرجئه، جهمیه، کرامیه، ظاهریه و معتزله. ج۴: زندگی ابن تیمیه و محمد بن عبد الوهاب وعقاید وهابیها. ج۵: تاریخ خوارج، عقاید و مذاهب آنها. ج۶: تاریخ تشیع، عقاید و مذاهب آن. ج۷: تاریخ زیدیه، عقاید و شخصیتهای آن. ج۸: اسماعیلیه، فطحیه، واقفیه، قرامطه، الدروز، النصریة. ۲. فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی (۵ جلد). ۳. مع الشیعة الإمامیة فی عقائدهم. ۴. الشیعة فی موکب التاریخ. ۵. الشیعة وعلم الکلام عبر القرون الأربعة. ۶. آئین وهابیت (به اردو ترجمه شده‌است). ۷. الوهابیة فی المیزان. ۸. الأسماء الثلاثة: الإله و الربّ و العبادة. ۹. منشور عقائد امامیّة، ترجمه به عربی و انگلیسی. ۱۰. اسماء وصفات. ۱۱. وهابیت مبانی فکری و کارنامه عملی.

...............................................................................

ک: متفرقات

۱. بازگشت به عصر ایمان ۲. رمز پیروزی مردان بزرگ. ۳. پرسشها و پاسخها. ۴. سیمای فرزانگان(۳جلد) ۵. رسائل و مقالات(۴جلد). ل: تراجم ۱. شخصیتهای اسلامی شیعه (۲ جلد).نگارش آقای مهدی پیشوایی. این کتاب به عربی ترجمه شده‌است. ۲. زندگی بزرگان شیعه (در شماره‌های مختلف مجله مکتب اسلام).

 1.شرح زندگى او را ببينيد در: مقدمه نخبة الازهار 13ـ16، علماء معاصرين /396، نقباء البشر2/559، گنجينه دانشمندان3/314، معجم رجال الفكر و الأدب/177.

2. فقيد سعيد يكى از شاگردان خاص مرحوم شريعت اصفهانى بوده و غالب اوقات ملازم استاد بوده و لحظه3اى از او جدا نمىشد و تمام تقريرات درس وى را به رشته تحرير درآورده است.

 

.3درباره شرح زندگاني مرحوم به منباع ياد شدهدرزير مراجعه فرماييد:علماء معاصر/396، نقباء البشر2/559،معجم،حال الفكر في النجف الاشرف 177، گنجينه دانشوران 3/314، و اجزاء مختلف الذريه

4. استاد درباره وى مى فرمايد: وى نزديك 50 سال مكتب دارى نموده و متن كتابهاى ياد شده را از بر بود. او به قدرى شيرين و شيوا تدريس مى كرد كه هر شاگرد را به وجد وانبساط مى آورد و در زيبايى خط شهره بود.

.5 استاد درباره او مى گويد: آنچه كه بيشتر در طرز تفكر من از اين مرحله عمر مؤثر بود وجود ايشان است. اين استاد بى مثال آنچه را كه خوانده بود، چشيده بود. من زيردست اوپرورش يافتم وباكتابهاى تراجم و رجال آشنا گشتم.

.6 علماى معاصرين.

7.معظم له بخشى از رسائل را نزد پدرش در تبريز خوانده بود.

8. تعداد افراد شركت كننده در اين درس بيش از 10 نفر نبودند، كه برخى از آنان عبارتند از حضرت آيات: مطهرى، منتظرى، خندق آبادى، خوانسارى، امينى، واعظ زاده خراسانى.

9. كه برخى از افراد شركت كننده در آن جلسه عبارتند از حضرات آيات: مطهرى، منتظرى، قدوسى، مجد الدين محلاتى، جزايرى، واعظ زاده خراسانى.

10. مانند حضرات آيات: مكارم شيرازى، حسين نورى، مجد الدين محلاتى، امام موسى صدر، محمد واعظ زاده و موسوى اردبيلى.
11. سال سوم، شماره 3، (شماره پياپى15)، ص 72ـ71.

..............................................................................................

منبع: این زندگی نامه برگرفته شده ازسایت حضرت آیت الله العظمی جعفر سبحانی (مدظله العالی) می باشد

 
     
 

جستجو در پورتال

کتابخانه الکترونیک

اسناد تاریخی



  • اجازه نامه مرحوم آخوند خراسانی/پيوست 1-2

  • اجازه نامه آیت‌الله شیخ الشریعه اصفهانی /پيوست 1- 2- 3- 4 - 5- 6

  • اجازه ­نامه سید ابوالقاسم دهکردی /پيوست 1-2

آمار کل بازدیدها

بازدیدکنندگان: 3086841

خروجی Rss