بیانات ارزشمند حضرت آیت الله سید محمد جواد علوی بروجردی(مد ظله العالی) در دیدار با جمعی از معلمان آموزش و پرورش در بیت آیت الله العظمی بروجردی(ره)

موضوع :اسلام و آموزش و پرورش

اعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی سیدنا محمد و آله المعصومین المكرمین سیما بقیة الله الاعظم روحی و ارواح العالمین لتراب مقدمه الفدا فی العالمین واللعن علی اعدائهم و مخالفیهم و منكری فضائلهم و مناقبهم الی قیام یوم الدین.

) لقد من الله علی المؤمنین إذ بعث فیهم رسولاً من أنفسهم یتلوا علیهم آیاته ویزکیهم و یعلمهم الکتاب والحکمة وإن کانوا من قبل لفی ضلال مبین)(1)

اسلام و آموزش و پرورش

آموزش همگانی در ایران مرهون اسلام است. در ایران قبل از اسلام آموزش مخصوص طبقات موبدان و اشراف بود و سایر مردم حق تحصیل نداشتند گر چه در همان طبقات اشراف وموبدان، شخصیت­های قابل اعتنایی ظهور کردند، اما جلوگیری و ممانعت از تحصیل علم برای طبقات فرو دست اجتماع، نقطه ای تاریک و زشت در تاریخ قبل از اسلام است.

حکیم ابوالقاسم فردوسی(ره) قصه پیر كفشگر را در شاهنامه نقل می كند. این پیر مرد برای گرفتن مجوز تحصیل فرزندش حاضر شد تمام هزینه­های اردوی پادشاهی را بپردازد، اما شاه با وجود نیاز مبرم به پول حاضر نشد که فرزند رعیتی در کنار فرزندان طبقۀ اشراف به تحصیل و دانش آموزی بپردازد!!.

اما اسلام با شعار« طلب العلم فریضة علی کل مسلم(2).» وارد اجتماع ایران شد و همه را بدون در نظر گرفتن طبقۀ اجتماعی، رنگ، نژاد و جنسیت، به تحصیل علم فرا خواند.

برای پی بردن به اهمیت تحصیل علم در اسلام ،کافی است بدانیم که بزرگان دین همواره در مقام مقایسه علم و عبادت، جانب علم را گرفته­اند تا جایی که کسب علم و دانش اندوزی را عبادتی بزرگ محسوب می كنند.

نقطۀ اوج این ارزش و اهمیت در كلام امام صادق(ع) است ، وقتی از امام پرسیده می­شود: عملی به ما یاد بدهید که بهترین کار در شب قدر محسوب شود، امام صادق(ع) در جواب می­فرمایند: افضل اعمال در شب قدر، تحصیل علم است.(3)

در هیچ آیین و مذهبی به اندازۀ اسلام به تحصیل علم سفارش نشده است. خوشبختانه در سال های اخیر شاهد یک نهضت علمی فوق العاده هستیم . ورود به مراکز علمی و پژوهشی ،علاقمندان بسیاری دارد . تلاش خانم ها در این میان جلوۀ بیشتری پیدا کرده به طوری که تعداد خانم هایی که وارد دانشگاه­ها می­شوند، از آقایان بیشتر است . البته در گذشته زنان مجتهدۀ بسیاری از حوزه­های علمیه برخاسته­اند. علی ای حال اسلام همواره مشوق تحصیل علم بوده و هرگز برای هیچ طبقه­ای در کسب علم، ممانعتی ایجاد نکرده است.

آموزش و پرورش، دو بال برای پرواز

عزیزان و دوستانی که در آموزش و پرورش مسؤولیت دارند، باید همواره مد نظر داشته باشند که دو مأموریت بر عهده دارند:

1- آموزش علوم و فنون مختلف.

2- پرورش روح و روان دانش آموزان و دانشجویان مطابق دستورات دین مبین اسلام.

بحمدالله مملکت اسلامی است و باید در کنار آموزش علم، آموزش مذهب و تقویت ایمان هم باشد، علم به تنهایی قادر به هدایت انسان نیست. هدف از آموزش­های مذهبی باید پرورش و تعالی روح و جهت دهی به حرکت­های علمی باشد. واضح است که این كار باید به صورت هدفمند و واقع گرا و براساس ظرفیت فکری دانش آموزان و دانشجویان باشد و هرگز بوی تحمیل از آن استشمام نشود ،اگر این گونه شد، می­توان امیدوار بود که علم در اختیار مذهب قرار گرفته و آن را به آرمانهایمان نزدیک نمود، اما وقتی هدفمندی، واقع گرایی وغفلت از ظرفیت و قابلیت دانش پژوهان در نظر گرفته نشود ، تجربه شكست خورده هفتاد سال حکومت کمونیستی در شوروی سابق تکرار خواهد شد . نه تنها در شوروی بلكه در تمام اروپای شرقی از نخستین روزهای تحصیل، اصول مارکسیسم را به دانش آموزان آموزش می­دادند، اما امروز شاهد افول ستارۀ سرخ کمونیسم در اردوگاه شرق هستیم، زیرا روش آنها تحمیل و اجبار بود که در اکثر اوقات جوابگو نیست. ممکن است مدتی بتوان با زور حرف خود را به پیش برد ،اما سرانجامی جزء سقوط و عدول از مبانی آن ایدئولوژی نخواهد داشت.

شاهد دیگر

در قرون وسطی تمام مدارس (در همۀ سطوح تحصیلی) در اختیار کلیسا و مذهب بود.آموزش مذهبی هدف اصلی و علوم دیگر یا به کلی ممنوع شده بود و یا آنکه با هزار شرط مقید شده بودند. مذهب سایه مخوفی بر تمام علوم و معارف گسترانده بود تا آنجا که مسلمات علوم به صرف ناهمخوانی با معارف دینی مسیحی، به شدت انکار می شد. نتیجۀ این همه تحمیل، انقلاب کبیر فرانسه و تحولات رنسانس در اروپا شد. .

بر اساس ضرب المثل ادب از که آموختی؟ از بی ادبان. کلیسای قرون وسطی و عملکرد مارکسیست­های بلوک شرق می­تواند در پی عبرتی برای ما باشد تا روش های مؤثری برای آموزش مبانی دینی با هدف تعالی روح و پرورش نسل­های آینده بیابیم.

اهمیت مسئله پرورش

ممکن است عده­ای متوجه اهمیت پرورش دینی و فرهنگی نباشند باید آنها را متوجه کرد که اگر امروزه جوامع اسلامی، از جوامع اروپایی عقب مانده­اند، عمده ترین علت آن دور شدن آنها از مبانی دینی است چرا که در سده­های نخستین اسلام که گرایش های دینی حداکثر قدرت خود را در میان مردم داشت، ما شاهد حضور دانشمندان بسیاری در علوم متداول عصر خود بوده ایم.این دانشمندان افتخارشان شاگردی ائمۀ اطهار (ع) در طب، نجوم، ریاضیات و هندسه و ...است. از جملۀ آنها جابر بن حیان پدر علم شیمی است که دارای شهرت ویژه­ای است. وی شاگرد امام صادق (ع) بود و این علم را از ایشان فرا گرفته بود . در جای جای کتاب «الکیمیا» از آن حضرت نام برده است . شیمی نام اروپایی همین کیمیای جابربن حیان است.

متأسفانه اگر امروز شاهد فتور علم و عقب ماندگی جوامع اسلامی هستیم، نتیجۀ تدین سطحی است که هیچ تأثیر مثبتی در روح و روان مردم نداشته و نخواهد داشت.

به خاطر همین است که امروز ما شاهد هستیم که با همۀ تأکیدات رسول اکرم (ص) وائمۀ اطهار(ع) برای کسب علوم، دیگران سکان­دار علم در دنیا شده­اند، اگر به آخرین وصیت امیرالمؤمنین(ع) توجه داشتیم که فرمود:

الله الله فی القرآن لایسبقنکم فی العمل به غیرکم.(5)

قطعاً امروز در شرایط بهتری به سر می­بردیم.

اشکال در کجاست؟

علت دور شدن از مبانی دینی و سطحی شدن ایمان­ها چیست؟ در گذشته درس های مربوط به دین به گونه­ای بود که در دانش آموزان ایجاد علاقه نمی­شد.درس عربی هم که زبان قرآن است به همین ترتیب بود. بیزاری از درس در همان جلسۀ اول به وجود می­آمد، اما درس انگلیسی خیلی زیباتر بود و کتاب آن هم شیوه مرتب­تری داشت. برای رفع این مشکل مرحوم علامۀ کرباسچی( مدیر مؤسس دبیرستان علوی تهران) کتاب های تعلیمات دینی دبیرستان را در شش جلد تنظیم کرده و به صورتی نو و استدلالی و با برنامه آن ها را تهیۀ کرده بود. ایشان این كتاب ها را به محضر مرحوم طباطبایی ارائه داده بود. در آن زمان بنده هم شاگرد ایشان بودم. اگر چه امروز شاهد معایب و نواقصی در آن ها هستیم، اما در زمان خود جزء بهترین ها بودند.

اولین قدم

برای تأثیر گذاری بهتر و بیشتر درس­های مربوط به دین، بازنگری جدی در روش­های آموزشی، اولین قدم خواهد بود، زیرا کوچک ترین خطا در ارائۀ مطالب ومفاهیم دینی و انتخاب روشهای حساب نشده نه تنها به آموزش دین لطمه می­زند، بلکه رسالت اصلی آن که نفوذ دین در شریان های وجودی دانش آموزان است، هم به بیراهه رفته و اثر معکوس بر جای می­گذارد.

القای غیر مستقیم

یکی از روش­هایی که برای تفهیم و تعلیم دین می­تواند به نحو چشمگیری سازنده باشد القای غیر مستقیم است. می شود برای فهماندن معنای یک حدیث به جای متن عربی حدیث (که ممکن است برای دانش آموزان دشوار باشد) از یک داستان استفاده کرد. بسیاری از بزرگان، آموزش قرآن را به روش­هایی می نوشتند که در عین زیبایی به راحتی قرائت قرآن و دعا را آموزش می­داد. بحمدالله شنیده­ام که در بخش­هایی از آموزش و پرورش از این گونه روش­ها استفاده می شود.

یک درس از یک خاطره

مجمع دارالتقریب بین المذاهب الاسلامیه در مصر بود و نمایندگان مذاهب مختلف اسلام در آن مجمع به حل مشکلات جهان اسلام می­پرداختند و نشریه­ای به نام رسالة التقریب را منتشر می­کردند و صاحب نظران شیعی و سنی از الازهر و نجف و قم مقاله­های پر باری را در آن چاپ می­كردند....

مرحوم شیخ محمد تقی قمی(نماینده آیت الله بروجردی در این مجمع بود) برای من نقل کرد که آخرین شمارۀ نشریه مجمع را به قم برای آیت الله بروجردی (ره) آوردم، ایشان ورق می­زدند و تحسین می­کردند، بعد رو به من کردند و فرمودند:

از این مجله چند نسخه چاپ می­کنید؟ عرض کردم: دو هزار نسخه.فرمودند: چند نسخۀ آن را با رغبت می­خرند؟ چند تا مجانی داده می­شود؟

عرض کردم: حدود پانصد نسخه فروش می­رود، بقیه یا مجانی است یا این که در بایگانی نگه داری می­شود، خلاصه از هر شماره دویست نسخه حدوداً خوانده می شود.

فرمود: شما در مصر هستید تا معالم ومعارف شیعه را عرضه نمایید، برای افزایش تعداد خوانندگان خود می­توانید از نویسندگان معروف و توانای عرب استفاده کنید، مثلاً از آقای محمود عقاد استفاده کنید با او رفیق شوید و هر کاری لازم است انجام دهید تا وادار شود در کتاب هایی که می­نویسد و لو کتاب رمان یا کتاب قصه ، در گوشه­ای از آن کلامی از امیرالمؤمنین(ع) ،از صحیفۀ سجادیه، از سیدالشهداء(ع) اگر چه به عنوان ضرب المثل در کتابش به عنوان امام حسین(ع)، امام علی(ع) و سایر ائمه اختصاص دهد.

شما دو هزار مجله چاپ می­کنید، دویست یا سیصد خواننده بیشتر ندارد، اما کتاب های محمود عقاد صد هزار شمارگان دارد، تمام خریداران هم آن را می­خوانند، و اگر کسی جملۀ امام حسین (ع) إن الحیاة عقیدة و جهاد را ولو به عنوان ضرب المثل در این کتاب­ها بخواند در ضمیر ناخود آگاهش جای گرفته، تا آخر همراه او خواهد ماند. چرا از این وسیله استفاده نمی­کنید؟

مرحوم شیخ محمد تقی قمی می­گفت: آن روز من خیلی به اهمیت این مسئله پی­ نبردم تا این که در سفری به واتیکان، مقر پاپ و مرکز تشکیلات کلیسای کاتولیک، دیدم گروهی از روحانیون مسیحی در فیلم های سینمایی به تبلیغ مسیحیت مشغول هستند، مثلاً در یک فیلم سینمایی که اصلاً هیچ گونه بار مذهبی ندارد و شاید از نظر اخلاقی هم چندان قابل قبول نباشد در یک صحنۀ حساس عوامل تبلیغاتی مسیحیت وارد عمل شده و پیام خود را القاء می­کنند.

فرض بفرمایید دختر یا پسری که در زندگی شکست خورده، تصمیم به خودكشی می­گیرند، برای اجرای مقصود خود روی پل می­آیند تا خود را به رودخانه انداخته و غرق شوند، در یک پلان کوتاه یک لحظه نگاهشان به صلیب روی کلیسا و تصویری از شمایل حضرت عیسی (ع) و مادرش مریم(ع) در ذهنشان تداعی می­کند، و از خود کشی دست بر می­دارند.

تمام هدف واتیکان با ضبط این چند لحظه که شاید کمتر از ده ثانیه باشد تأمین می­شود و آن القای امید بخش بودن اعتقاد به مسیح(ع) است و برای این کار میلیون­ها دلار هزینه می­كنند.

معلمین و دبیران و کلیۀ متصدیان امر آموزش و پرورش به وظیفه­ای که برعهده دارند توجه داشته باشند. تمام دانشمندان و متفکران و سیاستمداران آینده حرکت­ آغازین زندگی اجتماعی خود را همراه با شما و تحت تعلیم و سلیقۀ شما شروع کرده و یا خواهند کرد. دانش آموزان به عنوان سرمایه­های گرانبهای مملکت، امروز در اختیار شما هستند و برای تربیت آنها باید دقیق و جدی و علمی و به نحوی که مطابق روحیات آنها باشد تلاش کنید.

درس معلم ار بود زمزمۀ محبتی جمعه به مکتب آورد طفل گریزپای را

در دوران تحصیلات دبیرستان در تهران معلم ادبیاتی داشتیم به نام علی مدرسی(نوۀ مرحوم سید حسن مدرس) فردی مؤمن و مذهبی بود كه بعض اوقات كه معلم فیزیک یا شیمیی نمی­آمدند، برای آرام نگه داشتن کلاس از ایشان استفاده می­شد.

چون بیان زیبا و نقلی شیرین داشت همه خدا خدا می­کردند که درس های شیمی، فیزیک و طبیعی تعطیل شود تا آقای مدرسی بیاید، چون ایشان در ترویج مذهب تلاش داشتند.

فرصتی که در اختیار ماست

شکر وسپاس که در سایه نظام و انقلاب اسلامی امروز فرصت ترویج و عرضۀ مکتب شیعه در اختیار ما قرار گرفته است.

در رژیم گذشته برای برپایی یک جلسه انجمن اسلامی در یک دبیرستان چه رنج ها که نمی­کشیدیم ولی الحمدلله امروز فرصت خوبی در اختیار داریم و گنجینه­ای از استعدادها و توانایی­های جوانان ایرانی که موفقیت­های حاصله در المپیادهای علمی مختلف مؤید آن است و سابقه­ای درخشان در تاریخ پرفراز و نشیب ایران که مایۀ مباهات ماست را در اختیار داریم.

گرچه مشکلات اقتصادی و مسائل مختلف زندگی روزمره قدری مانع ایجاد می­کند، اما اگر مجاهده نماییم و برای خدا تلاش كنیم، انشاء الله از مشکلات هم کاسته خواهد شد.

در گذشته پیشتاز عرصۀ علم ما بوده ایم، کسانی مانند ابن سینا که هنوز هم در دنیا مطرح است و شخصیت­­های برازندۀ دیگری در رشته­های مختلف علمی در آسمان پر ستارۀ ایران اسلامی با درخشندگی خیره کننده­ای به نور افشانی علمی پرداخته اند. الان هم استعداد های ارزشمندی داریم که بالقوه هستند و این معلمین و متصدیان آموزش و پرورش هستند که باید آنها را به فعلیت در آورند. و این كار صدقۀ جاریه­ای است که در پروندۀ اعمال ما ثبت می شود.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

...................................................................

1- سوره آل عمران/آیه 164.

2-اصول كافی ،ج1،ص30،ح1.

3- و قال شیخنا الصدوق، فیما املی علی المشایخ، فی مجلس واحد، من مذهب الامامیه: و من احیی هاتین اللیلتین بمذاكره العلم فهو افضل" – یعنی: شیخ بزرگوار صدوق، در بیانیه ای كه در محفل مشایخ حدیث درباره مذهب تشیع عرضه داشت گفت: "افضل اعمال، در شب قدر، مذاكره علم است" – "مفاتیح الجنان"، فصل "اعمال مخصوصه شب قدر"، ص 226-227.

5- نهج البلاغه ،نامه شماره 47.