گل ستاره وجود حضرت امام محمد باقر(ع) در آسمان شیعه تابیدن گرفت؛ امامی که شكافنده دانش ها، جامع علم و منبع دانش و مشهور به فضیلت و بینش است.

و درجه علم و دانشش بالاتر از فهم بشری، امام پایداری و تلخی چشیده ای  از حماسه عاشورا كه پیمانش با خدا غیر قابل تردید و فضیلت و كمالش غیر قابل انكار است. امام علم كه چشمه‌های جوشان دانش و فنون و حكمت از اندیشه های این نابغه دین می جوشید و می‌تراوید و اوراق زندگی اش سراسر سرشار از احادیث، روایت‌‌ها و كلمات قصار و نصیحت هاست.

ابو جعفر، امام محمد باقر (ع) پنجمین آفتابى است كه بر افق امامت، جاودانه درخشید.زندگیش سراسر دانش و ارزش بود، از این رو باقر العلوم نامیده شد، یعنى شكافنده دشواریهاى دانش و گشاینده پیچیدگیهاى معرفت.

خصلت آفتاب است كه هماره گام بر فرق ظلمت مى‏نهد و در لحظه‏هاى تاریك، بر افق زمان مى‏روید تا ارزشهاى مهجور و نهان شده در سیاهى جهل و جور را، دوباره جان بخشد و آشكار سازد.

او نیز در عصر حاكمیت جور و تشتت اندیشه‏هاى دینى امت اسلام، تولد یافت تا پیام آور معرفت و احیاگر اسلام ناب محمدى (ص) باشد.

ولادت

حضرت ابو جعفر، باقر العلوم، در شهر مدینه تولد یافت.و بر اساس نظریه بیشتر مورخان و كتابهاى روایى، تولد آن گرامى در سال 57 هجرى بوده است. ⁽¹⁾ این نقل، با روایاتى كه نشان مى‏دهد امام باقر (ع) به هنگام شهادت جد خویش ـ حسین بن على (ع) ـ در سرزمین طف حضور داشته و سه سال از عمرش مى‏گذشته است هماهنگى دارد. ⁽²⁾

در روز و ماه ولادت آن حضرت نیز نقلهاى مختلفى یاد شده است:

الف ـ سوم صفر 57 هجرى. ⁽³⁾  ب ـ پنجم صفر 57 هجرى. ⁽⁴⁾  ج ـ جمعه اول رجب 57 هجرى. ⁽⁵⁾  د ـ دوشنبه یا سه شنبه اول رجب 57 هجرى. ⁽⁶⁾

بیشتر محققان با ترجیح نظریه نخست، یعنى سوم صفر آن را پذیرفته‏اند.

تبار والاى امام باقر (ع)

امام محمد باقر (ع) از جانب پدر و نیز مادر، به شجره پاكیزه نبوت منتهى مى‏گردد.

او نخستین مولودى است كه در خاندان علویان از التقاى دو بحر امامت (نسل حسن بن على و حسین بن على علیهما السلام) تولد یافت: ⁽⁷⁾

پدر: على بن الحسین، زین العابدین (ع) .مادر: ام عبد الله، فاطمه، دختر امام حسن مجتبى (ع) ⁽⁸⁾

مادر گرامى امام باقر (ع) نخستین علویه‏اى است كه افتخار یافت فرزندى علوى به دنیا آورد . ⁽⁹⁾ براى وى كنیه‏هایى چون ام الحسن و ام عبده آورده‏اند، اما مشهورترین آنها، همان ام عبد الله است.

در پاكى و صداقت، چنان نمونه بود كه صدیقه‏اش لقب دادند. ⁽¹⁰⁾

امام باقر (ع) مادر بزرگوار خویش را چنین توصیف كرده است:

« روزى مادرم كنار دیوارى نشسته بود، ناگهان دیوار ریزش كرد و در معرض ویرانى قرار گرفت، مادرم دست بر سینه دیوار نهاد و گفت، به حق مصطفى (ص) سوگند، اجازه فروریختن ندارى.دیوار بر جاى ماند تا مادرم از آن جا دور شد.سپس دیوار فرو ریخت. ⁽¹¹⁾

نام و كنیه

نام آن حضرت محمد است.این نامى است كه رسول خدا (ص) از دیر زمان براى وى برگزیده بود .

جابر بن عبد الله انصارى یار دیرین پیامبر (ص) افتخار دارد كه سلام رسول خدا را به امام باقر (ع) ابلاغ كرده است.از بیان او ـ كه بتفصیل خواهد آمد ـ استفاده مى‏شود كه نامگذارى امام باقر (ع) به وسیله پیامبر اكرم (ص) صورت گرفته است.كنیه آن گرامى ابو جعفر ⁽¹²⁾ است و جز این كنیه‏اى براى وى نقل نكرده‏اند. ⁽¹³⁾

القاب

براى امام باقر (ع) این القاب یاد شده است:

1 ـ باقر. این لقب مشهورترین القاب آن حضرت بشمار مى‏آید و بیشتر منابع بدان تصریح كرده‏اند. ⁽¹⁴⁾

در بیان فلسفه تعیین این لقب براى وى، آمده است:

ـ شكافنده معضلات علم و گشاینده پیچیدگیهاى دانش بود. ⁽¹⁵⁾

ـ به دلیل گستردگى معارف و اطلاعاتى كه در اختیار داشت، باقر نامیده شد. ⁽¹⁶⁾

ـ بدان جهت كه در نتیجه سجده‏هاى بسیار، پیشانیش فراخ گشته بود. ⁽¹⁷⁾

ـ احكام را از متن قوانین كلى، استنباط و استخراج مى‏كرد. ⁽¹⁸⁾

2 ـ شاكر 3 ـ هادى 4 ـ امین ـ شبیه، به جهت شباهت آن حضرت به رسول خدا (ص) ⁽¹⁹⁾ .

همسران

در منابع تاریخى، براى امام باقر (ع) دو همسر و دو «ام ولد» ⁽²⁰⁾ نام برده‏اند.

همسران عبارتند از:

1ـ ام فروه دختر قاسم بن محمد بن ابى بكر.

او هر چند از نسل ابو بكر بود، اما همانند پدرش قاسم بن محمد حق امامان را مى شناخت و اهل ولایت معصومین (ع) بود، چنان كه در روایتى از امام رضا (ع) آمده است كه روزى نام قاسم بن محمد نزد آن حضرت برده شد، امام فرمود: او به ولایت و امامت اعتقاد داشت. ⁽²¹⁾

2ـ ام حكیم دختر اسید بن مغیره ثقفى.

فرزندان

براى امام باقر (ع) هفت فرزند یاد كرده‏اند، پنج پسر و دو دختر.

1 ـ جعفر بن محمد الصادق (ع) .

وى مشهورترین، ارجمندترین و با فضیلت ترین فرزند امام باقر (ع) مى‏باشد كه از ام فروة زاده شد و نسل امامت از طریق او استمرار یافت.

2 ـ عبد الله بن محمد.او یگانه برادر امام صادق (ع) بشمار مى‏آید كه هم از ناحیه پدر و هم از ناحیه مادر با آن حضرت متحد است.مورخان وى را صاحب فضل و صلاح دانسته‏اند و متذكر شده‏اند كه فردى از بنى امیه به او سم خورانید و او را به شهادت رساند. ⁽²²⁾

3ـ ابراهیم بن محمد، از ام حكیم.

4 ـ عبید الله بن محمد، از ام حكیم.

5 ـ على بن محمد.

6ـ زینب بنت محمد، این دو (یعنى زینب و على) از یك مادرند كه ام ولد بوده است.

7 ـ ام سلمه، مادر وى را نیز ام ولد دانسته‏اند. ⁽²³⁾

برخى از منابع، تنها شش فرزند براى امام باقر (ع) نام برده‏اند و بر این باورند كه امام باقر فرزندى به نام عبید الله نداشته است. ⁽²⁴⁾

گروهى دیگر گفته اند: امام باقر (ع) دو دختر نداشته است، بلكه زینب و ام سلمه در حقیقت دو نام براى یك دختر است. ⁽²⁵⁾

سوانح حیات:

بنابر اشهر اقوال، تولد امام باقر علیه‏السلام در سال 57 و وفات آن حضرت در 114 است و مدت عمر او 57 سال و مدت امامتش 19 یا 20 سال(محرم 94 تا ربیع الاول یا ذى الحجه 114)است.چهار سال از حیات جد خود امام حسین علیه‏السلام و 37 سال از زندگى پدر خود حضرت على بن الحسین علیه‏السلام را درک کرد و دوران زندگیش با حکومت ده تن از خلفاى اموى(از معاویة بن ابى سفیان تا هشام بن عبد الملک)و ایام امامتش با حکومت پنج تن از ایشان-ولید بن عبد الملک(متوفى 96)و سلیمان بن عبد الملک(متوفى 99)و عمر بن عبد العزیز(متوفى 101)و یزید بن عبد الملک(متوفى 105)و هشام بن عبد الملک(متوفى 125)مقارن بود.پس اینکه بعضى از جمله ابن شهر آشوب(ج 4، ص 210)و مجلسى به نقل از او در بحار الانوار(ج 46، ص 216)، سالهاى امامت او را تا زمان خلافت ولید بن یزید بن عبد الملک(مقتول 126)و یزید بن ولید بن عبد الملک(متوفى 126)و برادرش ابراهیم بن ولید(مخلوع در 127)بسط داده‏اند، اشتباه کرده‏اند(امین، همانجا).مسعودى(ج 3، ص 232)ضمن آنکه وفات امام باقر علیه‏السلام را به دوران حکومت ولید بن یزید نسبت داده، گفته است که بعضى وفات ایشان را در روزگار یزید بن عبد الملک دانسته‏اند.

بنابر آنچه از منابع معتبر به دست مى‏آید، دوران زندگى امام پنجم بیشتر در شهر مدینه به نشر معارف دینى و ارشاد شیعیان و تربیت شاگردان گذشت.به روایت کلینى(ج 1، ص 472-471 و به نقل از او مجلسى، 1403، ج 46، ص 320-306)، یک بار در دوران هشام بن عبد الملک(حک: 125-105)آن حضرت و فرزندش امام صادق علیه‏السلام از مدینه به شام احضار شدند.این ماجرا بعد از مراسم حج، که هشام و امام باقر علیه‏السلام هر دو در آن حضور داشتند، روى داده و ظاهرا قصد هشام از این کار ارعاب امام بوده است.بیهقى(ج 2، ص 236-232)به نقل از کسایى و نقل او از هارون خلیفه عباسى، سفر دیگر آن حضرت را به شام به دعوت عبد الملک مروان(حک: 86-65)گزارش کرده که البته پیش از دوران امامت او بوده است.(درباره این دو سفر و آنچه میان امام و خلفاى اموى گذشت-دنباله مقاله)ابن عساکر(ص 128-127)نیز دعوت عمر بن عبد العزیز(حک: 101-99)از ایشان را به شام، به منظور رایزنى برخى از مسایل دانسته است.به گفته او، عمر بن عبد العزیز به فقها علاقه فراوان داشت و آنان را نزد خود دعوت مى‏کرد که از جمله ایشان امام باقر علیه‏السلام بود.

شمایل و سیره:

امام باقر علیه‏السلام میانه بالا و گندمگون و لاغرمیان بود.پوستى شاداب و نرم داشت.صدایش نیکو بود و بر گونه‏اش خالى دیده مى‏شد(ابن شهر آشوب، ج 4، ص 210)محمد بن منکدر ایشان را تنومند وصف کرده است(مفید، ج 2، ص 161)در منابع شیعى روایاتى نقل شده است که بر طبق آنها امام باقر علیه‏السلام از پوشیدن لباس خوب و پاکیزه و تهیه غذاهاى خوب در خانه دریغ نداشت و خصوصا براى رعایت حال برخى از افراد خانه این کار را لازم مى‏دید(کلینى، ج 6، ص 280، 446، 448)این نکته از آن جهت حائز اهمیت است که در روزگار ایشان برخى گرایشهاى ترک دنیا پیدا شده بود.و شاید به همین دلیل است که این موضوع در منابع نقل شده است.امام با آنکه از مرتبت بلند اجتماعى برخوردار بود و به گفته ذهبى(1409-1402، ج 4، ص 402)سرورى و دانش و رفتار صحیح را یکجا جمع کرده بود، شخصا در گرماى حجاز در مزرعه کار مى‏کرد و انگیزه این کار را اطاعت خدا و بى‏نیاز شدن خود و خانواده‏اش از مردم مى‏دانست(مفید، ج 2، ص 162)از امام صادق علیه‏السلام روایت شده است که فرمود پدرم از سایر افراد خاندان خود درآمد کمترى داشت، ولى هزینه زندگى او از همه بیشتر بود(مجلسى 1403، ج 46، ص 294)آمد و شد خویشانش او را دلگیر نمى‏کرد و از آنان با خوراکهاى خوب پذیرایى مى‏کرد و جامه‏هاى نیکو و مال نقد مى‏بخشید(همان، ج 46، ص 291-290)این روش را با دیگران نیز به کار مى‏گرفت و هرگز از بخشش به برادران و متقاضیان و کسانى که به امیدى نزد وى آمده بودند، دریغ نمى‏کرد(همان، ج 46، ص 288)همچنین خدمتکاران خود را در کارهاى دشوار، یارى مى‏کرد(همان، ج 46، ص 303)هر گاه مى‏خواست به سائلى کمک مالى کند او را»یا سائل«نمى‏خواند، بلکه»یا عبد الله«(اى بنده خدا)مى‏گفت(ابن قتیبه، ج 2، ص 208)

امام باقر علیه‏السلام را از زاهدان بزرگ عالم اسلام خوانده‏اند.ابو نعیم با عبارت»الحاضر الذاکر، الخاشع الصابر«از ایشان یاد کرده است(ج 3، ص 180)عطار کتاب تذکرة الاولیاء(ج 2، ص 339)خود را با یاد این امام خاتمه داده و، به پیروى از هجویرى(ص 93-92)از آن حضرت به»برهان ارباب مشاهدت«و»امام اولاد نبى«و»گزیده نسل على«تعبیر کرده است.علاوه بر زهد عملى، بیانات آن حضرت در تفسیر الفاظى چون عبادت، محبت، غنا، تقوا، توکل و دنیا راهگشاى کسانى بوده که دین را از وجهه معنوى و عرفانى مى‏نگریسته‏اند.به گفته ابن حجر هیثمى(ص 201)امام باقر علیه‏السلام در ترسیم مقامات عارفان و بیان حقایق عرفانى سخنانى دارد که زبان از وصف آن عاجز است.کلینى از امام صادق علیه‏السلام نقل کرده است که فرمود پدرم همواره ذکر خدا مى‏گفت و افراد خانواده خود را هم به این کار سفارش مى‏کرد(کلینى، ج 2، ص 499، مجلسى 1403، ج 46، ص 297 به نقل از کلینى)در سفر حج او را دیدند که غسل کرد و با پاى برهنه وارد منطقه حرم شد، چون به مسجد الحرام رسید، به کعبه نگریست و با صداى بلند گریه کرد.آنگاه طواف کرد و بعد از نماز سر به سجده نهاد، هنگامى که سر از زمین برداشت محل سجده از بسیارى اشک مرطوب شده بود(اربلى، ج 2، ص 329، مجلسى 1403، ج 46، ص 300-299).در برابر مصائب تسلیم بود و همواره مى‏ترسید که مبادا نعمتهاى خدا را ناسپاسى کرده باشد.زمانى یکى از افراد خانواده او بیمار شد و سپس درگذشت.امام که از بیمارى او ناراحت بود، بعد از مرگ وى هرگز اظهار جزع نکرد و!629 فرمود: آنچه را دوست مى‏داریم از خدا مى‏خواهیم، اما وقتى آنچه براى ما ناگوار است روى دهد، نسبت به آنچه خدا براى ما پسندیده است، مخالفت نمى‏کنیم(ابن عساکر، ص 161، ابن قتیبه، ج 3، ص 57).

آن حضرت در برابر دوستان فروتنى مى‏کرد و بد زبانى افراد را نادیده مى‏انگاشت(ابن شهر آشوب، ج 4، ص 207).ذهبى(1409-1402، ج 4، ص 403)نقل کرده است که امام باقر علیه‏السلام در شبانه روز صد و پنجاه رکعت نماز مى‏گزارد، و از امام صادق علیه‏السلام روایت شده است که پدرش را بنابر وصیت خود او، در جامه‏اى که هنگام نماز بر تن مى‏کرد به خاک سپردند(ابن سعد، ج 5، ص 238-237، مجلسى 1403، ج 46، ص 220 به نقل از الکافى).

^{...............................................................................................................................................}

1 ـ در سال تولد امام باقر (ع) چهار نقل وجود دارد كه عبارتند از: سالهاى 56، 57، 58، 59 هجرى در این میان نقل دوم، یعنى سال 57 از پشتوانه تاریخى و حدیثى بیشترى برخوردار است.برخى از منابعى كه سال 57 را یاد كرده‏اند عبارتند از: دلائل الامامة 194 اصول كافى 2/372، ارشاد مفید 2/56، مصباح المتهجد 557، اعلام الورى 259، مناقب ابن شهر آشوب 4/210، روضة الواعظین 1/207، كفایة الطالب 455، وفیات الاعیان 4/..174.و منابعى كه سال 58 را سال ولادت امام باقر (ع) دانسته‏اند عبارتند از: اثبات الوصیة 150 ـ 153، عیون المعجزات 75 و منابعى كه سال 59 را نقل كرده اند چنین هستند: فرق الشیعة 61، عمدة الطالب 138 ـ 139، بحار 46/217 به نقل از مصباح كفعمى.

2 ـ ر.ك: سبائك الذهب 74، عیون المعجزات 75، اخبار الدول و آثار الاول .11

3 ـ كشف الغمة 2/318، الفصول المهمة 211، مصباح كفعمى 522، نور الابصار شبلنجى 142، و...

4 ـ تذكرة الائمة، لاهیجى .125

5 ـ دلائل الامامة 94، مصباح المتهجد 557، اعلام الورى .259

6 ـ اعیان الشیعة 1/ .650

7 ـ انه اول من اجتمعت له ولادة الحسن و الحسین (ع) .رك: مناقب ابن شهر آشوب 4/208، عمدة الطالب 138 ـ 139، نور الابصار، مازندرانى .51

8 ـ برخى منابع، ام عبد الله، فاطمه را فرزند حسن مثنى (حسن بن حسن) دانسته اند مانند : تذكرة الخواص 302، وفیات الاعیان 4/174.اما بیشتر منابع وى را فرزند بى واسطه امام حسن مجتبى (ع) به شمار آورده‏اند مانند: تاریخ یعقوبى 2/320، فرق الشیعة، نوبختى 61، دلایل الامامة 95، اصول كافى 2/372، اثبات الوصیة 150، اعلام الورى 259، تذكرة الخواص 302، البدایة و النهایة 9/309، اخبار الدول و آثار الاول ...111

9 ـ هى اول علویة ولدت علویا.دلائل الامامة .95

10ـ همان.

11 ـ عیون المعجزات 75، اثبات الهداة 5/270، بحار 46/217، نور الابصار، مازندرانى 44، الانوار البهیة .115

12 ـ مثیر الاحزان، جواهرى 237، تاریخ ابن خلكان 2/23، تاج الموالید، طبرسى/39، المعارف 215، سیر اعلام النبلاء، 4/401 و...

13 ـ الفصول المهمة 211، بحار 46/216، سیرة الائمة الاثنى عشر 2/ .200

14 ـ سبائك الذهب 74، عیون الاخبار، ابن قتیبه 1/312، ارشاد مفید 2/156، تذكرة الخواص 302، مرآة الجنان 1/248، تاریخ ابن وردى 1/248، روض الریاحین 67، الصواعق المحرقة 210، شذرات الذهب 1/ .149

15 ـ تاریخ یعقوبى 2/302، سیر اعلام النبلاء 4/402، الفصول المهمة 211، شذرات الذهب 1/ .149

16 ـ تاج الموالید 39، كشف الغمة 2/318، تذكرة الخواص 302، اعیان الشیعة 1/ .650

17 ـ تذكرة الخواص 302، اعیان الشیعة 1/ .650

18 ـ البدایة و النهایة 9/ .309

19 ـ این القاب در منابع زیر آمده است: دلائل الامامة 94، تاج الموالید 39، كشف الغمة 2/318، تذكرة الخواص 5/302، احقاق الحق 12/165 و...

20ـ ام ولد به كنیزى گفته مى‏شود كه از مولاى خود صاحب فرزند شده باشد.

21 ـ ذكر عند الرضا (ع) القاسم بن محمد...و سعید بن المسیب فقال: كانا على هذا الامر ...قرب الاسناد 210، بحار 46/ .366

لازم به یادآورى است كه در متن حدیث قاسم بن محمد دایى امام موسى بن جعفر (ع) یاد شده كه جد مادرى به جاى آن صحیح است و آنچه مى‏نماید كه مراد از قاسم بن محمد همان جد مادرى است، ذیل حدیث مى‏باشد.

22 ـ الفصول المهمة .221

23 ـ برخى از منابع كه این هفت تن را یاد كرده‏اند عبارتند از: ارشاد مفید 2/172، تاج الموالید 118، مناقب 4/210، تذكرة الائمة .216

24 ـ طبقات ابن سعد 5/236، تذكرة الخواص .306

25 ـ اعلام الورى 265، كشف الغمة 2/322، الفصول المهمة 221، بحار 46/ .365

منبع : زندگى سیاسى امام باقر (ع).