آیت الله میرزا حسن نوری مي گويد:

در این چند سالی که این جانب ، در خدمت حضرت آیت الله بروجردی  بودم هرگز وی را بدون عمامه یا قبا ندیدم . همیشه به صورت دو زانو می نشست  هیچ گاه آن مرحوم را در حال نشستن غیر از این حالت ندیده ام . ایشان از درد پا بسیار ناراحت بود . آقایان پیشنهاد کردند ، هنگام درس که روی  منبر قرار دارند ، دو زانو ننشینند و پاها را روی پله پایین تر منبر قرار بدهند  . ایشان با تعجب فرمود : چطور ممکن است این کار را انجام بدهیم . آقایان نشسته اند . آقایان تشریف دارند . روی همین حساب در منزل کرسی کوچکی گذاشته بودند که ایشان در حضور مراجعین بتواند پاهایش را دراز کند !

........................................................

ر.ك: چشم و چراغ مرجعیت ، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم ، ص 253 .

ادب در برابر بزرگان و فقهاء

آیت الله شیخ لطف الله صافی گلپایگانی (دام ظله) مي گويد:

آیت الله بروجردی با این که حافظه قوی داشت و زیاد هم مطالعه می کرد ، همیشه در تحقیق بود ؛ حتی مسائلی را که استنباط و تحقیق کرده بود ، مجدداً به تحقیق آنها می پرداخت . برخی از روزها برای اینکه ما درس بگیریم ، می گفتند : من دیشب تا صبح نخوابیدم و مطالعه می کردم .

یک شب کتاب صلوت مرحوم آیت الله مؤسس حاج شیخ عبدالکریم را مطالعه کرده بودند ، صبح فرمودند :

« کم  کتابی را دیدم که این طور قلیل اللفظ و کثیر المعنی باشد . »

دیگر از خصوصیاتشان ، ادب در برابر بزرگان و فقهاء بود .در هیچ مورد از درس ایشان، جسارت نسبت به فقیهی دیده نمی شد . وقتی هم در صدد ردّ قولی بودند ، طوری آن قول را رد می کردند که فقط آنانی که مسلط بر اقوال بودند ، می فهمیدند چه کسی را رد می کند. در مواردی هم که لازم بود اسم کسی را مطرح کنند ، ابتدا از ایشان تجلیل       می کردند، سپس قول  ایشان را طرح و رد می کردند . یادم نمی رود ؛ در داخل بیت ، صحبت در زمینه کتاب دیات ظریف بن ناصح بود .ایشان به صورت سوال فرمودند : باید دید که چطور شده است این کتاب به نام ظریف بن ناصح مشهور شده است . من به دنبال بررسی این مطلب رفتم . با فحصی در کتب شیعه و اهل سنت ، به این نتیجه رسیدم که این همان کتاب دیات امیرالمؤمنین(ع) است که بخشنامه کرده اند .

بعد این کتاب مورد تأیید امامان (ع) قرار گرفته است . این نوشته را خدمت ایشان بردم .در آن نوشته با احترام آورده بودم تعجب است که مؤلف تأسیس الشیعه ، با این عظمت فقط به این کتاب اشاره کرده است !

آیت الله العظمی بروجردی نوشته را خواندند و فرمودند :

« چنین است که بررسی کرده اید ، ولی این مطلب را که درباره آقا سید حسن صدر ، مؤلف تأسیس الشیعه نوشته اید درست نیست . سزاوار نیست که آن همه زحمات آقای صدر نادیده گرفته شود . »

من عرض کردم : این مطلب را حذف میکنم .

البته بعداً به مناسبتی که به کتاب تأسیس الشیعه مراجعه کردم ، به کلامی از ایشان برخوردم که می توان از آن استفاده کرد که آن مرحوم هم این جهت را یافته . و لذا باید گفت : « الفضل للمتقدم »

..........................................................

ر.ك: چشم و چراغ مرجعیت ، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم ، ص 132.

رعایت ادب

آیت الله منتظری می گوید:

علاوه بر ابعاد معنوی و مواظبت بر عبادات ، چند صفت مخصوص به خود هم داشت :

1- هم خود ادب را مراعات می کرد و هم از بی قیدی دیگران نسبت به آداب ، ناراحت می شدند . به عنوان نمونه :

هنوز مرحوم حاج محمد حسین به بیت آیت الله بروجردی نیامده بود ، ایشان منشی خواست . یک نفر به عنوان منشی انتخاب و خدمت آن بزرگوار برده شد . او با شتاب و بدون توجه و مراعات اهل مجلس ، بالای مجلس رفت و بالا دست مرحوم آقا شیخ محمد علی کرمانی ، پهلوی آقا نشست . آیت الله بروجردی به شدت خشمگین شد و منشی را نپذیرفت . هر چه اصرار کردند و اعتذار جستند ، سودی نبخشید . گفتند : "من کسی را که بی ادب باشد به عنوان منشی بر نمی گزینم . او جایگاه خود را نمی شناسد و احترام بزرگان را مراعات نمی کند ."

2- شبی پس از نماز جماعت عده ای به همراه ایشان به راه افتادیم تا به در خانه رسیدیم . آیت الله بروجردی وارد منزل شد . مرحوم آقا محمد حسن پسر ایشان نیز به دنبال آقا داخل منزل رفت . آیت الله بروجردی با ناراحتی برگشت به فرزندش پرخاش کرد و فرمودند : "این جا خانه توست . باید جلوی در بایستی ، تا همه آقایان وارد شوند . سپس تو وارد خانه شوی ."

در همین راستا وقتی نظر یکی از بزرگان را نقل می کردند از آنان به بزرگی یاد می کردند و حرمت آنان را پاس می داشتند ولی یادآور می شدند که بزرگی بزرگان ، نباید مانع فکر و اظهار نظر شما بشود . خودتان در مسائل فکر کنید تا صاحب نظر شوید .

..........................................................

مجله حوزه ،شماره 44-43،ص 256.

ادب

آیت الله شیخ علی صافی گلپایگانی (دام ظله) مي گويد:

حضرت آیت الله بروجردی در رعایت ادب ،نمونه بودند . حتی در مقام اشکال علمی به دیگران ، ادب خاصی داشتند . اگر می خواست به سخن کسی اشکال بکند ، ابتدا نقاط مثبت  آن شخصیت را بر می شمرد  و از او تجلیل می کرد ، سپس انتقادش را می گفت .در نقد و بررسی انظار افراد ، ذره ای به شخصیت افراد لطمه وارد نمی شد .

نمونه هایی که در خاطرم هست ، برای شما عرض می کنم :

در مبحث صلوت ، به مرحوم آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حائری اشکال داشتند . ابتدا شروع کردند به تجلیل از کتاب صلوت ایشان و فرمودند : "من تا کنون کتابی به این کم لفظی و پرمعنایی ندیده ام ." آنگاه اشکال خودشان را مطرح نمودند .

مرحوم حاج شیخ عباس قمی ، درباره روایتی نظری داده بودند . عده ای از آیت الله بروجردی ، از صحت و سقم این نظر سؤال کردند . ایشان ابتدا زحمات شیخ عباس قمی را مفصل بیان نمودند ، آنگاه نظر خود را بیان کردند .

یا به هنگام اشکال بر نظری از نظرات شیخ طوسی رحمة الله علیه ، در مقام اعتذار بر می آمدند و می فرمودند : "مرحوم شیخ طوسی ، با این همه تألیفاتی که داشته ، مقدار وقتی را که برای این موضوع صرف نموده ، بسیار اندک بوده است ؛ لذا این نظر را داده است ."

...........................................................

ر.ك: چشم و چراغ مرجعیت ، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم ، ص 116 .